Edremit'in müzeleri ve tarihi yapıları

Edremit'i çoğu ziyaretçi denizi ve Kaz Dağları'yla tanır. Oysa şehrin merkezi, körfezin en eski yerleşimlerinden birinin mirasını taşıyan sakin bir tarih durağıdır. Adını antik Adramytteion'dan alan kent, Selçuklu ve erken Osmanlı yapılarını, Rum ustaların neoklasik evlerini ve Cumhuriyet'in ilk yıllarına tanıklık eden konakları bir arada barındırır. Bu yazıda Edremit merkezinden başlayıp Kaz Dağı köylerine ve Altınoluk'taki Antandros'a uzanan bir tarih rotası öneriyoruz.

Adramytteion'dan Edremit'e: ismin hikâyesi

Edremit adı, antik çağda bugünkü Burhaniye Ören kıyısında kurulmuş Adramytteion kentinden gelir. Aristoteles'e göre kent, Lidya Kralı Alyattes'in oğlu Adramys'in adını taşıyordu. Kent Pers, Makedon, Bergama ve Roma yönetimlerini gördü; Bizans döneminde bir piskoposluk merkeziydi. Yerleşimin zamanla iç kesime, bugünkü Edremit'in bulunduğu yere taşındığı biliniyor; ancak bunun ne zaman olduğu tarihçiler arasında hâlâ tartışmalı. Osmanlı döneminde eski yer, Roma su kemerleri nedeniyle uzun süre "Kemer Edremiti" diye anıldı.

Adramytteion'un kalıntıları bugün Burhaniye ilçesinde, Ören yakınlarındadır ve kazılar sürüyor. 2026 kazı sezonunda bir Roma villasında, adları Yunanca yazılmış bir kedi ve bir köpek figürü içeren mozaik gün yüzüne çıktı. Edremit'te tarih gezisine çıkacaklar için bu kazı alanı, şehrin "kökü"nü görmek açısından anlamlı bir uzantıdır.

Kurşunlu Cami: kentin en eski yapılarından biri

Edremit merkezinde, Kurşunlu Caddesi ile Kapıcıbaşı Caddesi'nin köşesindeki cami, kubbesini örten kurşun kaplama nedeniyle halk arasında Kurşunlu Cami olarak bilinir. Resmî adı Hekimzade Mevlâna Yusuf Sinan Camisi'dir.

Caminin ne zaman yapıldığı kesin değil, çünkü bir inşa kitabesi yok. Batısındaki hazirede bulunan ve 1301 yılında ölen Yusuf Sinaneddin'e ait mezar taşı, caminin bu tarihten önce yapıldığı görüşünün dayanağıdır. Bu mezar taşı, Balıkesir çevresinin bilinen en eski kitabelerinden biri sayılır. Sanat tarihçileri ise yapının tuğla süslemelerine, almaşık duvar örgüsüne ve üç kubbeli son cemaat yerine bakarak onu erken Osmanlı dönemine, yaklaşık 14. yüzyılın ikinci yarısı ile 15. yüzyılın ilk yarısı arasına yerleştirir. Hangi görüş doğru olursa olsun, Kurşunlu Cami bölgedeki erken dönem Türk-İslam mimarisinin değerli örneklerindendir.

Ziyarette dikkat edilecek ayrıntılar şunlar:

• Duvarlar: Bir sıra taş, iki sıra tuğla örülmüş duvarlar ve pencere alınlıklarındaki zikzak, baklava motifli tuğla süslemeler.
• Son cemaat yeri: Antik bir yapıdan getirildiği düşünülen, İon ve Korint havası taşıyan devşirme sütun başlıkları.
• Kapı: Ahşap kapı kanatlarındaki yazılar.
• İç mekân: Eski saat ve tavana asılı deve kuşu yumurtaları.
• Hazire: Batı taraftaki demir parmaklıklı hazirede sekiz mezar taşı bulunuyor.

Sabahattin Ali Anı Evi

Sabahattin Ali 1907'de bugün Bulgaristan sınırları içinde kalan Eğridere'de doğdu. Ailesi, İzmir'in işgalinden sonra annesinin ailesinin yaşadığı Edremit'e yerleşti. Yazar burada okula gitti, ilk şiir ve öykülerini Edremit yıllarında yazdı. Kuyucaklı Yusuf romanının bir bölümü de Edremit'te geçer. Belediyeye göre ünlü "Benim Meskenim Dağlardır" dizeleri de Kaz Dağları için yazılmıştır.

Ailenin yaşadığı ev, Hekimzade Mahallesi'nde "eski bayramyeri" olarak bilinen yerdedir. Edremit Belediyesi evi aslına uygun biçimde onardı ve yazarın ölümünün 73. yıl dönümünde, 2 Nisan 2021'de anı evi olarak açtı. Evde, kızı Filiz Ali'nin bağışladığı kişisel eşyalar, giysiler ve el yazısı şiirler sergileniyor. Belediye, ziyaretçilere evde rehberlik ediyor ve "Edremit'in Sabahattin Ali'si" kitabını ücretsiz dağıtıyor.

Atatürk Kültür Evi

Atatürk, Nisan 1934'teki Edremit ziyaretinde, zeytinyağı tüccarı bir aileye ait konakta kaldı. Yıllar içinde el değiştiren, iki yangın geçiren ve uzun süre boş kalan bina, belediye tarafından kamulaştırılıp aslına uygun olarak restore edildi. Ev, 14 Şubat 2019'da Atatürk Kültür Evi adıyla açıldı. Bugün kültürel etkinliklere ev sahipliği yapıyor. Yakınındaki Ata Kavşağı'nda Atatürk heykeli ve Edremitlilerin Kurtuluş Savaşı'nda orduya bağışladığı uçağı anlatan rölyefler bulunuyor.

Ayşe Sıdıka Erke Etnografya Müzesi

Kent merkezindeki bu müze, hayırsever Ülker Erke'nin annesinin adına yaptırdığı bir binadır; arsasını Edremit Belediyesi bağışladı. Temeli 9 Eylül 1996'da, yani Edremit'in kurtuluş gününde atıldı ve beş yıl sonra yine 9 Eylül'de açıldı. Bugün Balıkesir Kuvâ-yı Milliye Müzesi Müdürlüğü'ne bağlıdır.

Bina geleneksel Türk evi düzeninde kurgulanmıştır. Alt katta bir Kuvâ-yı Milliye odası ve etkinlikler için bir salon, üst katta başoda ve sofa bulunur. Odalarda 18. ve 19. yüzyıl Edremit ev yaşamından eşyalar, el işi örtüler, giysiler ve eski silahlar sergileniyor. Müzenin en çok konuşulan parçası, İspanya Kralı XIII. Alfonso için yapıldığı anlatılan bir piyanodur. Müze küçüktür; yarım saatlik bir ziyaret için uygundur.

Tahtakuşlar Etnografya Galerisi

Akçay'ın birkaç kilometre yukarısında, Kaz Dağı eteğindeki Tahtakuşlar köyü, Tahtacı Türkmenlerinin yaşadığı köylerden biridir. Köyün emekli öğretmeni Alibey Kudar'ın 10 Haziran 1991'de açtığı galeri, Türkiye'nin ilk özel etnografya müzesi olarak tanıtılıyor. Müze 1994'te UNESCO'nun teşvik ödülüne layık görüldü.

Koleksiyonda Orta Asya'dan Anadolu'ya göç eden Türk boylarının ve Tahtacı Türkmenlerinin giysileri, halıları, çadırları, takıları ve ev eşyaları yer alıyor. Kaz Dağı'nın Sarıkız efsanesi gibi anlatılar da müzenin konusudur. Ziyaretçileri en çok şaşırtan parça ise neredeyse iki metre uzunluğundaki dev bir deri sırtlı deniz kaplumbağası kabuğu. Galeriye sonradan bir sanat galerisi ve kütüphane de eklendi.

Kazdağı Müzesi (Güre)

Güre'de eski bir zeytinyağı fabrikasında, iki kardeşin 2015'te kurduğu bu özel müze, belediyenin müze listesinde de yer alıyor. Kaz Dağı'nın bitki örtüsü ve mineralleri, arkeolojik buluntular, etnografik eşyalar ve balmumu figürler sergileniyor. Müzenin en ilgi çeken parçası, Atatürk'ün 1934 Edremit ziyaretinde kullandığı faytondur.

Antandros: Altınoluk'ta denize bakan antik kent

Edremit'in en önemli arkeolojik alanı, Altınoluk'un yaklaşık iki kilometre doğusunda, Kaletaşı Tepesi'nin yamacındaki Antandros'tur. Antik yazarlar kentin kuruluşunu Leleglere, Pelasglara ya da Aiollere bağlar. Kentin kerestesi ve ziftiyle gemi yapımında önemli bir liman olduğu biliniyor. Vergilius'un Aeneis destanında, Truva'dan kaçan Aeneas filosunu İda (Kaz) Dağı'nın eteğinde, Antandros'un yakınında kurar. Bu bağlantı, kente bugün de edebî bir ün kazandırıyor.

Bilimsel kazılar Ege Üniversitesi'nden Prof. Dr. Gürcan Polat başkanlığında sürüyor. En çok ilgi çeken buluntu, yamaçtaki Roma villasıdır. Kazı ekibine göre villa MS 3. yüzyılın sonunda yapıldı ve birkaç yüzyıl kullanıldı. Yaklaşık 1.100 metrekarelik villada su içen kuşların işlendiği zarif taban mozaikleri, mermer taklidi duvar freskleri ve sıcak-soğuk bölümleriyle küçük bir hamam bulunuyor. Alanın kıyı tarafındaki nekropolde ise MÖ 8. yüzyılın sonundan Helenistik döneme uzanan yüzlerce mezar kazıldı.

Antandros, Çanakkale–Edremit karayolunun hemen üzerinde olduğu için kolay ulaşılır. Altınoluk'ta denize girmeden önce ya da gün batımına doğru kısa bir ziyaret, körfez manzarası eşliğinde iyi bir tarih molası olur.

Yürürken görülecekler: Edremit'in eski evleri

Edremit merkezinde, özellikle Gazi ve Gazi İlyas caddeleri çevresinde, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başından kalma neoklasik Rum evleri ve geç Osmanlı konakları göze çarpar. Belediyenin 2020'de başlattığı proje kapsamında bu evlerin cepheleri onarılıyor. Yol üstündeki diğer duraklar şunlar:

• Eşref Rûmi Camii: 19. yüzyılın ikinci yarısında yapılmış, eklektik üslupta bir cami.
• Mahkeme Camii: 1795 tarihli; 2023'te restorasyonu tamamlanıp yeniden ibadete açıldı.
• Hükümet Konağı: Kentsel sit içinde, 20. yüzyılın başından kalma kâgir bir yapı.

Gezi için öneriler

• Merkezdeki Kurşunlu Cami, Sabahattin Ali Anı Evi, Atatürk Kültür Evi ve Ayşe Sıdıka Erke Müzesi birbirine yakındır; yarım günde yürüyerek gezilebilir.
• Tahtakuşlar'ı Akçay'a giderken, Antandros'u Altınoluk'a geçerken programa eklemek kolaydır.
• Camileri namaz vakitleri dışında ziyaret etmek ve kıyafete özen göstermek gerekir.
• Müzelerin açılış saatleri değişebilir. Gitmeden önce Edremit Belediyesi'nden ya da müzenin kendisinden güncel bilgiyi almak en doğrusudur.