Adramytteion'dan bugüne

Edremit'in hikâyesi bugünkü kent merkezinde değil, körfezin güney kıyısında, Burhaniye Ören'de başlar. Antik çağın Adramytteion'u burada kuruldu. Kent zamanla iç kesime taşındı ve adı yüzyıllar içinde Edremit'e dönüştü. Körfezin uluslararası literatürdeki adı olan "Adramyttion Körfezi" de bu antik kentten gelir.

Antik çağ: Adramytteion

Aristoteles'e göre kentin adı, Lidya Kralı Alyattes'in oğlu Adramys'ten gelir. Kent Ege kıyısı ile iç Anadolu arasındaki yolların üzerinde, korunaklı bir limana sahipti. Bu yüzden yüzyıllar boyunca bölgenin önemli ticaret noktalarından biri oldu.

• MÖ 546: Pers egemenliği başladı.
• MÖ 422: Delos'tan sürülen halk kente yerleşti.
• MÖ 334: Büyük İskender kenti aldı.
• Bergama ve Roma: Kent daha sonra Bergama Krallığı'nın, MÖ 133'ten itibaren Roma'nın yönetimine geçti.

Adramytteion'un ünü denizlere de yayılmıştı. İncil'deki Elçilerin İşleri kitabında, Pavlus'un Roma'ya yolculuğunun bir bölümünü bir Adramytteion gemisiyle yaptığı anlatılır. Bizans döneminde kent bir piskoposluk merkeziydi. 715 yılında III. Theodosios burada imparator ilan edildi.

Bugün Ören'deki kazılar, kentin geçmişini yeniden gün yüzüne çıkarıyor:

• Kazı tarihi: Kazı izni 2012'de yeniden verildi.
• Eski buluntular: Apollon tapınağına ait sütun parçaları, deniz altında kalmış bir liman ve tavus kuşu mozaikli bir kilise.
• 2026 sezonu: Bir Roma villasında, adları Yunanca yazılmış bir kedi ve bir köpek figürünün yer aldığı mozaik bulundu.

Antandros ve körfezin diğer kentleri

Kuzey kıyıda, bugünkü Altınoluk sınırlarında kalan Antandros, bölgenin en önemli antik kentlerinden biriydi. Kaz Dağları'nın kerestesi ve ziftiyle gemi yapımında öne çıkan kent, Vergilius'un Aeneis destanında Truvalı Aeneas'ın filosunu kurduğu yer olarak geçer. Ege Üniversitesi'nin yürüttüğü kazılarda mozaik tabanlı ve freskli bir Roma villası ile yüzlerce mezarlık bir nekropol ortaya çıkarıldı.

Bizans'tan Türk dönemine

11. yüzyılın sonunda körfez kıyıları el değiştirmeye başladı. 1090 dolaylarında Çaka Bey Adramytteion'u ele geçirdi. 1109'da Bizans komutanı Eumathios Philokales kenti yeniden kurdu. Yerleşimin kıyıdan iç kesime, bugünkü Edremit'e taşınma tarihi tartışmalıdır. Tarihçiler farklı dönemler önerir, ama yeni kentin adı eski Adramytteion'un adını yaşattı. Eski yer ise Roma su kemerleri yüzünden Osmanlı döneminde uzun süre "Kemer Edremiti" diye anıldı.

Karesi Beyliği ve Osmanlı

14. yüzyılın başında Edremit, Balıkesir merkezli Karesi Beyliği'nin topraklarına katıldı. Beylik aynı yüzyılda Osmanlı'ya bağlanınca Edremit de Osmanlı kenti oldu. Bu döneme ait en önemli yapı, kent merkezindeki Kurşunlu Cami'dir. Bir sanat tarihçisinin değerlendirmesine göre cami, erken dönem Osmanlı dinî mimarisinin önemli örneklerindendir. Hazirede yatan ve 1301'de ölen Yusuf Sinaneddin'in mezar taşı, Balıkesir çevresinin bilinen en eski kitabelerinden biri sayılır.

Osmanlı döneminde Edremit Körfezi, karşısındaki adalarla birlikte "Osmanlı'nın zeytinyağı deposu" olarak anılırdı. Kurşunlu Cami'nin 1492 tarihli vakfiyesinde bugünkü Zeytinli köyünün adı geçer. Yavuz Sultan Selim 1515'te Edremit'ten fıçılarla zeytin istemiştir. İstanbul'un zeytinyağı ve sabunu büyük ölçüde bu kıyılardan giderdi.

Zeytinyağı sanayii

19. yüzyılda körfezde büyük bir değişim yaşandı. 1838'de nüfusu 35 bini bulan Edremit'te zeytinler 1870'lere kadar mengenelerde sıkıldı. Kentteki ilk zeytinyağı fabrikası 1876'da kuruldu, ardından buharlı makineler geldi. 1930'larda Edremit'te altı fabrika ve iki sabunhane çalışıyordu. Aynı yıllarda yapılan bir devlet incelemesi, Türkiye'nin en kaliteli zeytinyağının Edremit–Ayvalık bölgesinden çıktığını kaydetti. Bugün körfezde 70'i aşkın eski yağhane ve fabrika binası ayakta. Bunların önemli bir kısmı koruma altında.

Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet

Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Edremit, Kuvâ-yı Milliye hareketinin bölgedeki merkezlerinden biriydi. 1917'de kaymakam olan Hamdi Bey ile kentin öğretmenleri, Yunan işgaline karşı mitingler düzenledi. Kent bir süre işgal altında kaldı ve 9 Eylül 1922'de kurtuldu. Bu gün her yıl törenlerle kutlanır.

Edremitlilerin orduya bağışladığı uçak, kentin gururla andığı hatıralardandır. Atatürk, Nisan 1934'te Edremit'i ziyaret etti. Kaldığı konak bugün Atatürk Kültür Evi olarak kullanılıyor. Aynı yıllarda Edremit, ilk öykülerini burada yazan Sabahattin Ali'nin de çocukluk kentiydi.

Bugünün Edremit'i

20. yüzyılın ikinci yarısında kıyıdaki Akçay, Altınoluk, Güre ve Zeytinli, yazlık turizmin merkezleri hâline geldi. 2012'de çıkan yasayla bu beldeler Edremit'in mahallelerine dönüştü. Bugün Edremit, zeytin ve zeytinyağı üretimini, deniz turizmini ve Kaz Dağları'nın doğasını bir arada yaşatan bir körfez kentidir. Merkezde geçmiş yüzyılların camileri, Rum evleri ve eski fabrika bacaları, bu uzun hikâyenin hâlâ okunabilen izleridir.