Kaz Dağları ve efsaneleri

Kaz Dağları, antik çağdaki adıyla İda Dağı, Edremit'in kuzeyinde körfeze paralel uzanır. Bu dağ yalnızca ormanları, dereleri ve şelaleleriyle değil, binlerce yıldır anlatılan hikâyeleriyle de ünlüdür. Homeros'un destanlarından Tahtacı Türkmenlerinin bugün de yaşattığı geleneklere kadar, Kaz Dağları'nın her tepesinin ve gölünün bir hikâyesi vardır. Bu yazıda dağın mitlerini ve efsanelerini topladık. Yürüyüş rotaları için "Kaz Dağları'nda yürüyüş rehberi" yazımıza bakabilirsiniz.

Tanrıların dağı: İda

Yunan mitolojisinde İda Dağı, dünyanın en ünlü güzellik yarışmasının yapıldığı yerdir. Anlatıya göre Hera, Athena ve Afrodit, "en güzele" yazılı altın elmanın kime ait olduğu konusunda anlaşamaz. Zeus kararı, İda'nın yamaçlarında sürü güden Truvalı prens Paris'e bırakır. Paris elmayı, kendisine dünyanın en güzel kadınını vaat eden Afrodit'e verir. Bu kadın Spartalı Helene'dir. Helene'nin Truva'ya kaçırılması, on yıl sürecek Truva Savaşı'nın fitilini ateşler.

Homeros'un İlyada'sında tanrılar savaşı İda'nın tepelerinden izler. Zeus'un oturup Truva ovasını seyrettiği zirve Gargaros'tur. Bu ad, bugün dağın en yüksek noktası olan Karataş Tepesi ile özdeşleştirilir.

Aeneas ve Antandros

Truva düştükten sonra kaçmayı başaranlardan biri, Roma'nın efsanevi atası sayılan Aeneas'tır. Romalı şair Vergilius'un Aeneis destanında Aeneas ve yanındakiler, İda Dağı'nın eteğinde, Antandros kentinin yakınında bir filo kurup yeni bir yurt aramaya çıkarlar. Antandros'un kalıntıları bugün Altınoluk'un hemen doğusundadır. Kentin, dağın kerestesi sayesinde gerçekten de gemi yapımıyla tanındığı antik kaynaklardan biliniyor.

Ağaçtan at: Kazdağı göknarı

Kaz Dağları'nın en ünlü ağacı Kazdağı göknarıdır. Bilimsel adındaki "equi-trojani" ifadesi "Truva atının" anlamına gelir. Halk arasındaki inanışa göre Truva atı bu ağacın kerestesinden yapılmıştır. Bölgede anlatılan bir başka rivayete göre İstanbul'un fethinde gemilerin Haliç'e indirildiği kızaklar da Kaz Dağı göknarındandır. Bu hikâyeler tarihî belgelerle kanıtlanmış değildir. Yine de dağ ile ağacı arasındaki eski bağı anlatmaları bakımından değerlidir. Göknar bugün koruma altındadır ve uluslararası listelerde "tehlikede" olarak sınıflandırılıyor.

Sarıkız'ın tepesi

Dağın güney zirvelerinden biri adını Sarıkız efsanesinden alır. Anlatının pek çok farklı biçimi vardır; en yaygın olanı şöyledir:

• Güzelliğiyle ünlü bir kız, haksız bir iftiraya uğrar.
• Babası onu cezalandırmak için dağın tepesine bırakır.
• Kız kazlarıyla birlikte dağda yaşar ve zamanla kerametler gösteren ermiş biri olarak anılmaya başlar.
• Pişman olan baba yıllar sonra kızını bulur ama ona yetişemez.

Kızın öldüğü yere Sarıkız Tepesi, babanın öldüğü yere Babadağ denir. "Kaz Dağı" adının da Sarıkız'ın kazlarından geldiği anlatılır.

Sarıkız efsanesi bugün de yaşayan bir gelenektir. Tahtacı Türkmenleri her yıl ağustos ayında Kaz Dağları'nda çadır kurar, ardından Sarıkız Tepesi'ni ziyaret eder. Güre'de de ağustosta Edremit Belediyesi'nin düzenlediği geleneksel Sarıkız Hayrı yapılır. Akçay sahilindeki Sarıkız heykeli, efsaneyi denize kadar taşır.

Hasanboğuldu

Zeytinli'nin yukarısında, Kızılkeçili Çayı üzerindeki gölet, Kaz Dağları'nın en dokunaklı efsanesine adını verir:

• Zeytinli'de bahçıvanlık yapan Hasan, Edremit pazarında dağlı bir kız olan Emine'ye âşık olur.
• Emine'nin ailesi, Hasan'dan sırtında kırk okka tuzu dinlenmeden dağa çıkarmasını ister.
• Hasan yolun sonunda bu gölete düşer ve boğulur.
• Onu günlerce arayan Emine ise yakınındaki bir ağaçta asılı bulunur.

Halkbilimcilere göre gölün eski adı Gök Büvet'ti ve bu olaydan sonra "Hasanboğuldu" diye anılmaya başlandı. Yakındaki Sütüven Şelalesi ve Deli Büvet de bu efsanenin geçtiği yer adları arasındadır. Akademik çalışmalar, hikâyenin Kaz Dağı Türkmenlerinin anlatılarına dayandığını gösteriyor. Hikâyenin kökleri daha eski halk anlatılarına uzanıyor. Edremit'te büyüyen Sabahattin Ali de bu efsaneyi "Hasanboğuldu" adlı öyküsünde anlatmıştır.

Dağın insanları

Kaz Dağları'nın efsanelerini kuşaktan kuşağa taşıyanlar, dağın eteklerinde yaşayan Tahtacı Türkmenleri ve yörüklerdir. Geçimini yüzyıllarca ormandan sağlayan Tahtacılar, dağı kutsal sayar ve ona saygıyla yaklaşır. Akçay'ın yukarısındaki Tahtakuşlar köyünde, 1991'de açılan etnografya galerisinde bu kültürün giysileri, çadırları ve eşyaları sergilenir. Sarıkız efsanesi de burada ayrıca anlatılır.

Bugünün Kaz Dağları'nda

Efsanelerin geçtiği yerlerin çoğu bugün ziyaret edilebilir. Hasanboğuldu Göleti ve Sütüven Şelalesi, kısa bir orman yürüyüşüyle ulaşılan, ailece gidilebilecek yerlerdir. Antandros'ta Roma villasının mozaikleri görülebilir. Sarıkız Tepesi ise deneyimli yürüyüşçüleri bekler. Yaz aylarında orman yangını riski nedeniyle dağın bazı bölümlerine giriş yasaklanabilir. Gitmeden önce Valilik ve Milli Parklar duyurularını kontrol edin.