Tahtacı Türkmenleri ve Kaz Dağı köyleri

Edremit'ten Kaz Dağları'na doğru tırmanan yollar, zeytinliklerin arasından dağın yamacına yaslanmış küçük köylere ulaşır. Bu köylerin bir kısmında, Kaz Dağları'nın kültürünü yüzyıllardır yaşatan bir topluluk yaşar: Tahtacı Türkmenleri. Sarıkız efsanesini kuşaktan kuşağa taşıyan, dağı kutsal sayan ve ona saygıyla yaklaşan bu topluluğu tanımadan Kaz Dağları'nı tam olarak anlamak mümkün değildir.

Adı ağaçtan gelen topluluk

Tahtacılar, Batı ve Güney Anadolu'nun genellikle ormanlık bölgelerinde yaşayan Alevi Türkmen topluluğudur. Araştırmacıların çoğu, adlarını yüzyıllarca uğraştıkları ağaç işçiliğinden, yani tahtacılıktan aldıkları konusunda hemfikirdir. Ege'de, özellikle Balıkesir, İzmir ve Çanakkale'de, topluluk kendisini ve çevresi onu daha çok "Türkmen" diye anar.

Tahtacıların, Orta Asya'dan Anadolu'ya gelen Ağaçeri oymağının devamı olduğu düşünülür. Topluluğun sözlü tarihine göre atalar Horasan'dan Irak üzerinden Anadolu'ya gelmiş, önce Güneydoğu ve Çukurova'ya yerleşmiştir. Bir araştırma, Türkiye'de 160 Tahtacı yerleşimi saptamıştır. Bunlardan 13'ü Balıkesir'dedir. "Tahtacı" adı yazılı kaynaklarda ilk kez 16. yüzyıl Osmanlı kayıtlarında geçer.

Kaz Dağları'na geliş

Tahtacıların Kaz Dağları'na nasıl geldiği konusunda en yaygın anlatı, gemi yapımıyla ilgilidir. Rivayete göre Fatih Sultan Mehmet, İstanbul'un fethi ve Midilli seferi için gereken gemilerin kerestesini biçtirmek üzere Toroslar'daki Tahtacıları Kaz Dağları'na getirtmiştir. İş bitince Tahtacılar dağdan ayrılmamış, buraya yerleşmiştir. Çamcı köyünden bir dedenin anlattığına göre dağın zirvesinden kesilen yirmi metrelik göknarlar, suyla ıslatılmış kütüklerin üzerinden Akçay'a kaydırılır, oradan gemilerle taşınırdı.

Bu anlatı yaygın olsa da araştırmacılar onu arşiv belgesiyle doğrulanmış bir olgu değil, bir rivayet olarak değerlendirir. Bazı akademik çalışmalar ise Türkmenlerin Edremit çevresinde çok daha önce, 12. ya da 13. yüzyıldan itibaren görüldüğünü yazar.

Tahtacılar uzun süre göçebe yaşadı. Yazları Kaz Dağı yaylalarında "yurt" dedikleri keçe çadırlarda kalır, ürettikleri odunu ve tahtayı çevre köylere satarak geçinirlerdi. 19. yüzyılda elle yapılan kereste üretimi su bıçkılarıyla rekabet edemez hâle geldi. Aynı dönemde Osmanlı yönetimi göçebeleri yerleşik hayata geçirmeye çalıştı. Kaz Dağı eteklerindeki Tahtacı köylerinin çoğu bu dönemde kuruldu. Bugün topluluğun geçim kaynağı büyük ölçüde zeytincilik, tarım ve turizmdir.

Hangi köylerde yaşıyorlar?

Akademik çalışmalarda Edremit yakasındaki Tahtacı yerleşimleri olarak şu köyler sayılır:

• Tahtakuşlar
• Çamcı
• Arıtaşı
• Kavlaklar
• Doyran
• Mehmetalan
• Yassıçalı
• Hacıaslanlar

Bu köylerin çoğu 2012'den beri Edremit'in kırsal mahalleleridir.

Tahtakuşlar, Akçay'ın yaklaşık 5 kilometre yukarısında, iki dere arasındaki dik bir yamaçta kurulmuştur. Köyün eski adı Kuşlarbayırı'dır; bugünkü adını 1916'da aldı. Köyün emekli öğretmeni Alibey Kudar'ın kurduğu etnografya galerisi, bölgenin en önemli kültür duraklarından biridir.

Çamcı'da köyün kadınları, doğal sabun, kantaron yağı, el işleri, zeytin ürünleri, bal ve reçel üretip satıyor.

Yassıçalı ise geleneksel mimarisini koruyan köyler arasında anılır. Edremit Belediyesi 2023'te burada bir kültür evinin temelini attı.

İnanç ve gelenekler

Kaz Dağı Tahtacıları, Alevi inancına bağlıdır ve İzmir Narlıdere merkezli Yanyatır Ocağı'na bağlı dede ve talip topluluklarından oluşur. Akademik çalışmalara göre:

• Cem ve sazandar: Cem törenlerinde dededen sonra en önemli görevli, saz çalıp nefes söyleyen "sazandar"dır. Sazandarlar düğünlerde, asker uğurlamalarında, ağıtlarda ve Sarıkız ziyaretlerinde de görev alır.
• Musahiplik: İki evli çiftin ömür boyu kardeş olarak birbirine bağlanması, topluluğun en önemli bağlarından biridir.
• Ocak ayırma: Evlenen oğul ayrı eve çıktığında baba, kendi ocağından aldığı ateşle yeni evin ocağını yakar. Bu ilk ateşte çay ya da kahve pişirilir.

Bu törenlerin çoğu topluluğa özgüdür ve dışarıdan gelenlere kapalıdır. Ziyaretçilerin bu sınıra saygı göstermesi beklenir.

Hıdırellez

Ziyaretçilerin de görebileceği kutlamalardan biri Hıdırellez'dir. Mayıs başında Tahtacı köylerinde dilekler tutulur, mezarlar ziyaret edilir, kurban kesilir ve aileler mezarlık başındaki ocaklarda kahve ve çay ikram eder. Tahtakuşlar'da Hıdırellez'den önceki akşam, bereket gelsin diye mutfak dolapları ve un çuvalları açık bırakılır. Ertesi gün köyün eski yatırlarında mumlar yakılır.

Ağustos: Sarıkız'a yolculuk

Tahtacı Türkmenleri için yılın en önemli zamanı ağustostur. Bu ayda Kaz Dağları'nın zirvesine, Sarıkız'ın makamına gidilir. Sarıkız, haksız bir iftira yüzünden babası tarafından dağa bırakılan ve orada ermiş sayılan efsanevi bir kızdır. Tahtacı inancında Sarıkız, Hz. Ali'nin kızı olarak da anılır.

Ağustosun ortasından itibaren köylerden ve Türkiye'nin farklı yerlerinden gelen Tahtacılar dağda çadır kurar:

• Tahtakuşlarlılar, "Sarıkız'ın avlusu" dedikleri Kartalçimen Yaylası'nda yaklaşık on gün kalır.
• Ziyaretin doruk noktası "Sarıkız Günü"dür. O gün zirveye çıkılır ve makama girerken eşiğe basılmaz.
• Kurbanlar Sarıkız Tepesi, Babadağ ve Üç Taşlar gibi kutsal noktaların yakınında kesilir. Dualar edilir, mumlar yakılır, ağaçlara çaputlar bağlanır.
• Zirveye çıkamayanlar, dağın eteğindeki Kapanca mevkiinde toplanır. Buradaki buluşma Valiliğin özel izniyle yapılır.

Bu yolculuğun anlamı konusunda kaynaklar farklı yorumlar yapar. Bazı araştırmacılar ziyareti bir tür hac olarak tanımlar, bazıları bu yorumun abartılı olduğunu, ziyaretin dilek ve adak için yapıldığını söyler. Çamcılı bir dede ise buluşmayı "tarihi yaşatma etkinliği" olarak anlatır. Dağa saygının bir göstergesi olarak, buluşmalarda yaş ağaç kesilmediğini ve ateş yakılmasına izin verilmediğini vurgular.

Aynı efsane etrafında, Güre'de her yıl ağustosta Edremit Belediyesi'nin düzenlediği Sarıkız Hayrı da yapılır. Bu hayır, Tahtacıların dağ ziyaretinden ayrı bir etkinliktir.

Tahtakuşlar Etnografya Galerisi

Tahtacı kültürünü tanımanın en iyi yolu, Tahtakuşlar köyündeki galeriyi ziyaret etmektir. 1932'de köyde doğan, Savaştepe Köy Enstitüsü'nü bitirip uzun yıllar öğretmenlik yapan Alibey Kudar, emekli olduktan sonra köyünün kültürünü korumak için bir müze kurmaya karar verdi.

• Kuruluş: Galeri 10 Haziran 1991'de açıldı. Türkiye'nin ilk özel etnografya müzelerinden biri olarak anılır.
• Ödül: 1994'te UNESCO'nun teşvik ödülünü aldı.
• Bölümler: El işi ve şifalı ot satış yeri, etnografya bölümü, ressam ve heykeltıraş Selim Turan'ın sanat galerisi ve binlerce kitaplık bir kütüphane.
• Koleksiyon: Türkmen çadırı, dokuma tezgâhları, düğün giysileri, muskalar, müzik aletleri, halk ilaçları, zeytincilik aletleri, çocuk oyuncakları ve eski köy fotoğrafları.
• İlginç parça: Ziyaretçilerin ilgisini en çok çeken parça, dev bir deri sırtlı deniz kaplumbağasıdır.

Kudar ayrıca köydeki yüzlerce aile lakabını derleyerek bir "lakap kütüğü" hazırladı.

Ziyaret ederken

• Davranış: Tahtacı köyleri yaşayan topluluklardır, açık hava müzesi değildir. Fotoğraf çekmeden önce izin isteyin, özellikle yaşlıları ve törenleri izinsiz görüntülemeyin.
• Törenler: Cem ve benzeri törenler topluluğa özgüdür. Davet edilmedikçe katılmaya çalışmayın.
• Ağustos: Dağ buluşmaları sırasında çadır alanlarına saygılı mesafede durun. Ateş yakma yasağına uyun.
• Alışveriş: Köylerde kadınların ürettiği sabun, zeytinyağı, bal ve el işlerini satın almak, topluluğa doğrudan destek olur.
• Erişim: Köylere araçla ulaşılır. Yaz aylarında orman yangını yasakları nedeniyle bazı orman yollarına giriş kapatılabilir.