Sabahattin Ali ve Edremit

Sabahattin Ali, Kuyucaklı Yusuf, İçimizdeki Şeytan ve Kürk Mantolu Madonna ile Türk edebiyatının en çok okunan yazarlarından biridir. Onu yazar yapan yılların önemli bir bölümü Edremit'te geçti. Bu kentte okula gitti, kitapla tanıştı, ilk dostluklarını kurdu ve Kaz Dağları'na bağlandı. Bu yazıda Sabahattin Ali'nin Edremit yıllarını ve kentte bugün izlenebilecek izlerini anlatıyoruz.

Eğridere'den Edremit'e

Sabahattin Ali 25 Şubat 1907'de, o zaman Osmanlı topraklarında olan, bugün Bulgaristan sınırları içinde kalan Eğridere'de doğdu. Babası Ali Selahattin Bey bir subaydı. Babanın sık sık tayin olması, çocuğun okul hayatını da sarstı. Sabahattin Ali ilkokula İstanbul Üsküdar'da başladı, ardından Çanakkale'de devam etti.

Aile, Birinci Dünya Savaşı'nın son yıllarında annesi Hüsniye Hanım'ın ailesinin yaşadığı Edremit'e yerleşti. Edremit Belediyesi'ne göre aile 1918'de bugün yazarın adını taşıyan sokaktaki eve taşındı. Kardeşi Saniye Süheyla 1920'de, aile Edremit'teyken dünyaya geldi.

Bu yıllar aile için kolay değildi. Edebiyat araştırmacısı Ali Duymaz'ın aktardığına göre, devlet emekli maaşlarını ödeyemeyince aile yoksullaştı. Baba ile oğul bir süre Edremit pazarlarında işportacılık yaptı. Küçük Sabahattin, tezgâhın başında beklerken elinden kitabı bırakmazdı. Yazar bu günleri daha sonra "Pazarcı" adlı öyküsünde anlatacaktı.

Sokak lambasının altındaki çocuk

Sabahattin Ali Edremit'te İptidai Mektebi'ne, yani ilkokula gitti ve 1921'de mezun oldu. Çalışkan bir öğrenciydi. Öğretmenin gelmediği günlerde arkadaşlarına ders anlatacak kadar başarılıydı. Çocukluk arkadaşlarının anlattığına göre kalabalık oyunlara pek katılmaz, kitap okumayı ve resim yapmayı tercih ederdi.

Edremit'te anlatılan bir hikâye, yazarın bu yıllarını en güzel biçimde özetler. Kentin öğretmenlerinden ve Kuvâ-yı Milliye'nin önde gelenlerinden Ruhi Naci Sağdıç, bir akşam evinin karşısındaki sokak lambasının altında kitap okuyan bir çocuk görür. Çocuğun evinde ışık olmadığı için orada okuduğunu öğrenir. Bu çocuk Sabahattin Ali'dir. Ruhi Naci onu evinde çalışmaya davet eder. Aralarındaki bağ yıllarca sürecek, Sabahattin Ali'nin ilk yazıları da Ruhi Naci'nin yazı işlerini yürüttüğü bir dergide yayımlanacaktır.

O yıllarda Edremit, kaymakam Hamdi Bey'in öncülüğünde Kuvâ-yı Milliye hareketinin canlı olduğu, matbaası ve gazetesi kurulan hareketli bir kasabaydı. Türkü derlemeciliğinin öncülerinden Yusuf Ziya Demircioğlu da kentin okulunda Türkçe öğretmeniydi. Duymaz'a göre bu kültür ortamı genç Sabahattin'i derinden etkiledi.

Edremit'ten ayrılış

İlkokuldan sonra subay okuluna parasız yatılı girmek istedi, ama o yıl askerî okullar öğrenci almadı. Bir yıl ara verdikten sonra 1922'de Balıkesir Muallim Mektebi'ni (öğretmen okulu) parasız yatılı olarak kazandı. Edremit'teki sıra arkadaşı Naci Erçevik de onunla birlikte Balıkesir'e gitti. Sabahattin Ali 1927'de öğretmen olarak mezun oldu. Ama Edremit'le bağını hiç koparmadı; annesi ve kardeşleri bu kentte yaşamaya devam etti.

Çocukluk arkadaşı Mustafa Seyit Sutüven, soyadını Kaz Dağları'ndaki şelaleden almıştı. Ömrünün çoğunu Edremit'te kırtasiyecilik yaparak geçirdi ve Kaz Dağları üzerine şiirler yazdı. Sutüven ve eşi, Sabahattin Ali'ye mektuplarla ailesinden haber verdi. Yazar sonraki Edremit ziyaretlerinde onların evinde kaldı. Sabahattin Ali hapisteyken annesine düzenli para gönderen de bu eski dosttu.

Kaz Dağları ve eserlerdeki Edremit

Sabahattin Ali Edremit'e her gelişinde Kaz Dağları'nda tek başına uzun yürüyüşlere çıkardı. Belediyeye ve Duymaz'a göre ünlü "Benim Meskenim Dağlardır" şiiri de bu dağlarla ilişkilidir. Eşine yazdığı bir mektupta, dağ köylerinde yürürken korucuların kendisini kaçak sanıp köyden köye götürdüğünü, ancak kaymakamın araya girmesiyle kurtulduğunu anlatır.

Edremit, yazarın eserlerinde de yaşar:

• Kuyucaklı Yusuf (1937): Romanın olayları Kuyucak köyünde başlar ve Edremit'te sürer. Belediyenin anı evindeki rehberine göre yazarın yaşadığı bazı mahalle ve sokaklar, romanın dönemine ait izleri hâlâ taşıyor.
• "Hasanboğuldu": Kaz Dağları'nın en bilinen efsanesini anlatan bu öykü, Zeytinli'nin yukarısındaki gölete adını veren Hasan ile Emine'nin hikâyesine dayanır. Duymaz, öyküde Kaz Dağları'nın yanında yörük ve Türkmen yaylalarının, Madra Dağı'nın ve Cunda tepelerinin de yer aldığını belirtir.
• "Pazarcı": Yazarın Edremit pazarlarında geçen çocukluk günlerinden izler taşır.

Duymaz, Kaz Dağları'ndaki Tahtacı Türkmenlerinin sözlü kültürü ile Edremit'in köklü kasaba kültürü arasındaki karşıtlığın, yazarın edebiyatını beslediğini savunur.

Sabahattin Ali Anı Evi

Edremit Belediyesi, ailenin yaşadığı evi aslına uygun olarak onardı ve yazarın ölümünün 73. yıl dönümünde, 2 Nisan 2021'de Sabahattin Ali Anı Evi olarak açtı. Ev, Hekimzade Mahallesi'nde, yazarın adını taşıyan sokaktadır. Bu sokağa onun adı Nisan 1993'te, kızı Filiz Ali'nin ve pek çok yazarın katıldığı bir törenle verilmişti.

Anı evinde Filiz Ali'nin bağışladığı kişisel eşyalar sergileniyor:

• Yazarın kırık gözlüğü, piposu ve sigara tabakası.
• Yayımlanmamış fotoğrafları.
• El yazısıyla bir şiiri.
• Kızının "son giysisi" dediği takım elbise.

Evde ayrıca fotoğraf, müzik ve belgesel bölümleri var. Açılışta Filiz Ali, babasının kaybolduğu gün olan 2 Nisan'ı bu kez onun yeniden doğduğu gün gibi hissettiğini söylemişti. Belediye, açılış için hazırlanan "Edremit'in Sabahattin Ali'si" kitabını ücretsiz dağıttı.

Anı evi, belediyenin Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü'ne bağlıdır. Ziyaretçilere bir rehber eşlik eder. Kent merkezindeki Kurşunlu Cami ve Atatürk Kültür Evi'ne yürüme mesafesindedir. Ziyaret saatlerini gitmeden önce belediyeden öğrenmenizi öneririz.

Edremit'te bir Sabahattin Ali günü

Sabahı anı evinde geçirin, ardından merkezdeki eski sokaklarda yürüyerek yazarın çocukluğundaki Edremit'i hayal edin. Öğleden sonra Zeytinli'nin yukarısındaki Hasanboğuldu Göleti'ne çıkın ve öyküyü gölün kıyısında yeniden okuyun. Kaz Dağları'nın yamaçlarında, Sabahattin Ali'nin "meskenim" dediği dağların neden onu bu kadar etkilediğini kendiniz görün.